Ο Ιός του Μωσαϊκού του Καπνού (Tobacco mosaic virus – TMV) είναι ένας από τους πιο ανθεκτικούς και επίμονους φυτικούς ιούς. Ανήκει στο γένος Tobamovirus και προσβάλλει σχεδόν όλα τα σολανώδη λαχανικά, με εξαίρεση τη μελιτζάνα, η οποία εμφανίζει υψηλή φυσική ανθεκτικότητα.
Ο TMV είναι ιδιαίτερα διαδεδομένος στην Ελλάδα, τόσο σε υπαίθριες καλλιέργειες όσο και σε θερμοκήπια.

Βιολογία και ιδιαιτερότητες του TMV

Είναι ένας μονόκλωνος RNA ιός, με πολύ υψηλή σταθερότητα.
Επιβιώνει για χρόνια σε ξηρά φυτικά υπολείμματα, χώμα, εργαλεία, επιφάνειες, ακόμη και σε προϊόντα καπνού (τσιγάρα).
Υπάρχουν πολλές φυλές του ιού, οι οποίες διαφέρουν ως προς:
- τα συμπτώματα που προκαλούν
- τους ξενιστές
- τη σοβαρότητα της προσβολής
Συγγενικοί / παρόμοιοι ιοί:
- ToMV - Tός του μωσαϊκού της τομάτας (Tomato mosaic virus) – στενά συγγενικός, συχνά συγχέεται με TMV.
- ToBRFV - Ιός της καστανής ρυτίδωσης (Tomato brown rugose fruit virus) – πιο πρόσφατος, εξαιρετικά επιθετικός, «σπάει» την ανθεκτικότητα Tm-22 και προκαλεί σοβαρές ποιοτικές ζημιές στους καρπούς.

Τρόποι μετάδοσης

Ο TMV είναι από τους πιο εύκολα μεταδιδόμενους ιούς στον γεωργικό χώρο.

Μηχανική μετάδοση (ο κυριότερος τρόπος)

Χέρια, εργαλεία, γάντια, ρούχα εργατών.
Μικροτραυματισμοί των φυτών κατά:
κλάδεμα, δέσιμο, κορυφολόγημα, συλλογή καρπών.
Απευθείας επαφή μολυσμένων με υγιών φυτών.

Σπόρος. Ο TMV μπορεί να βρίσκεται:

στην επιφάνεια του σπόρου (εξωτερικά)
σπανιότερα εντός του εμβρύου

Άλλα μέσα μετάδοσης

Μολυσμένα φυτάρια από φυτώρια
Ζιζάνια-ξενιστές (κυρίως Solanaceae)
Φυτικά υπολείμματα
Καπνός / τσιγάρα
Ο ιός εισέρχεται στο φυτό μόνο μέσω πληγών.

Συμπτώματα και ζημιές

Τα συμπτώματα διαφέρουν ανάλογα με τη φυλή του ιού, το στάδιο ανάπτυξης του φυτού, την ποικιλία και τις περιβαλλοντικές συνθήκες.

1. Κοινό μωσαϊκό της ντομάτας (τρόπος εμφάνισης πιο κλασικός)

Χλώρωση των νεύρων
Μωσαϊκό (πράσινο–κίτρινο)
Κατσάρωμα – καρούλιασμα φύλλων
Νημάτωση νεαρών φύλλων
Μείωση βλαστικής ανάπτυξης
Ποικιλοχρωμίες και παραμορφώσεις καρπών

2. Απλή ράβδωση (νεκρωτική μορφή)

Προκαλείται από ειδικές φυλές TMV.
Καστανόμαυρες βυθισμένες νεκρώσεις σε:
- νεύρα
- μίσχους
- βλαστούς
Τα φυτά μαραίνονται και ξηραίνονται
Μικρές νεκρωτικές κηλίδες στα φύλλα και στους καρπούς

3. Διπλή ράβδωση (TMV + PVX)

Παρόμοια με την απλή ράβδωση
Οι νεκρωτικές κηλίδες στους καρπούς είναι επιφανειακές, με παρουσία επουλωτικού ιστού από κάτω

4. Μαύρισμα καρπών

Έντονη ποικιλοχλώρωση στα φυτά
Νανισμός
Νεκρωτικές, βυθισμένες κηλίδες με χλωρωτική άλω στους καρπούς

5. Εσωτερικός καστανός μεταχρωματισμός

Καφέ, σκληρές, φελλοποιημένες κηλίδες στο εσωτερικό του καρπού
Οφείλεται σε TMV + μη παρασιτικούς παράγοντες (stress, θρέψη, θερμοκρασία)

Ευνοϊκές συνθήκες

Συχνές καλλιεργητικές επεμβάσεις
Πυκνή φύτευση
Ποικιλίες ευαίσθητες
Παρουσία ξενιστών και ζιζανίων
Υψηλές θερμοκρασίες (ευνοούν την εμφάνιση συμπτωμάτων)

Συμπτώματα TVM σε διάφορα φυτά

Αντιμετώπιση και διαχείριση

Δεν υπάρχει θεραπεία. Η διαχείριση είναι αποκλειστικά προληπτική.

1. Υγιής σπόρος – Υγιή φυτάρια

Χρήση πιστοποιημένου σπόρου
Θερμική απολύμανση ή χημική απολύμανση σπόρου (όπου επιτρέπεται)

2. Υγιεινή καλλιέργειας

Πλύσιμο χεριών με σαπούνι / υποχλωριώδες
Απολύμανση εργαλείων
Αποφυγή καπνίσματος ή χειρισμού καπνού μέσα στην καλλιέργεια
Αποφυγή επαφής υγιών με μολυσμένα φυτά

3. Καλλιεργητικά μέτρα

Έγκαιρη απομάκρυνση και καταστροφή μολυσμένων φυτών
Αμειψισπορά 3-4 ετών με μη-ξενιστές
Έλεγχος ζιζανίων Solanaceae
Απολύμανση εδάφους (π.χ. με ατμό σε φυτωριακές εγκαταστάσεις)

4. Σωστή διαχείριση στο θερμοκήπιο

Μείωση χειρισμών σε ευαίσθητες περιόδους
Χρήση γαντιών μιας χρήσης
Χρωματική κωδικοποίηση εργατών (αποφυγή μεταφοράς μολύσματος από τμήμα σε τμήμα)

5. Ανθεκτικές ποικιλίες

Ποικιλίες με γονίδια Tm-1, Tm-2, Tm-22 παρουσιάζουν ανθεκτικότητα σε TMV και ToMV
Το νεότερο ToBRFV σπάει το Tm-22 → απαιτείται προσοχή

Συγκριτικός πίνακας συμπτωμάτων TMV / ToMV / ToBRFV

Ιός	Συμπτώματα στα φύλλα	Συμπτώματα στους βλαστούς / νεύρα	Συμπτώματα στους καρπούς
TMV (Tobacco mosaic virus)	• Κλασικό μωσαϊκό (πράσινο–κιτρινωπό) • Χλώρωση νεύρων • Καρούλιασμα, κατσάρωμα • Νημάτωση φύλλων (threading) • Ποικιλοχλώρωση σε ορισμένες φυλές	• Βυθισμένες νεκρώσεις στα νεύρα • Νεκρωτικές ράβδωσεις σε μίσχους και βλαστούς • Μείωση βλαστικής ανάπτυξης – νανισμός	• Ποικιλοχλωρωτικοί καρποί • Μικρές νεκρωτικές κηλίδες • Παραμορφωμένοι καρποί σε σοβαρές μολύνσεις
ToMV (Tomato mosaic virus)	• Έντονο μωσαϊκό, συχνά πιο σοβαρό από TMV • Παραμορφώσεις, χλώρωση και μειωμένη ανάπτυξη • Σκληρά/δυσμορφικά φύλλα	• Νεκρωτικές γραμμώσεις σε νεύρα και μίσχους • Συχνά νεκρωτικά σημάδια σε βλαστούς	• Ανομοιόμορφη ωρίμανση • Ποικιλοχλωρωτικοί καρποί με ελαφριές νεκρώσεις • Μικρές επιφανειακές κηλίδες
ToBRFV (Tomato brown rugose fruit virus)	• Έντονη ρυτίδωση (rugose) • Σοβαρή χλώρωση και παραμόρφωση φύλλων • Νεκρωτικά σημεία στα νεύρα • Καχεξία φυτών – ισχυρή μείωση φωτοσύνθεσης	• Νεκρωτικές ράβδωσεις σε νεύρα και βλαστούς • Σκληροί, παραμορφωμένοι ιστοί • Σπάει την ανθεκτικότητα Tm-22	Χαρακτηριστικό σύμπτωμα: • Καστανές–τραχιές ρυτιδώσεις (brown rugose) • Βαθιές νεκρωτικές κηλίδες • Παραμόρφωση καρπών και έντονη υποβάθμιση ποιότητας • Μεγάλο ποσοστό μη εμπορεύσιμων καρπών

Ιός Μωσαϊκού του Καπνού (TMV)

ΤΟΜΑΤΑ ΥΠΑΙΘΡΟΥ