Παθογόνος οργανισμός: Plum pox virus (PPV) – Γένος Potyvirus, Οικογένεια Potyviridae, προκαλει την ασθένια ΣΑΡΚΑ ή Πανώλη της Δαμασκηνιάς και των Πυρηνοκάρπων

Εύρος ξενιστών

Ο PPV προσβάλλει αποκλειστικά πυρηνόκαρπα, κυρίως:

Δαμασκηνιά (Prunus domestica)
Βερικοκιά (Prunus armeniaca)
Ροδακινιά - Νεκταρινιά (Prunus persica)
Αμυγδαλιά (Prunus dulcis) – ορισμένες μόνο ποικιλίες
Αγρια Prunus spp. (σημαντικές πηγές μόλυνσης)

Δεν προσβάλλει ανθρώπους ή ζώα.

Σημασία – Οικονομική επίπτωση

Η πανώλη της δαμασκηνιάς είναι η σοβαρότερη ιολογική ασθένεια των πυρηνοκάρπων διεθνώς.
Χαρακτηρίζεται από:

Μείωση παραγωγής 30–80% (ανάλογα με ποικιλία & στέλεχος).
Υποβάθμιση ποιότητας καρπών λόγω παραμορφώσεων, δακτυλίων, δυσχρωμιών, μειωμένης γλυκύτητας.
Πρόωρη πτώση καρπών (ιδιαίτερα σε ροδακινιά).
Πρόωρη γήρανση δέντρων και μικρότερη διάρκεια ζωής.
Σοβαρό πρόβλημα στα φυτώρια, λόγω ασυμπτωματικών μολύνσεων.
Η ασθένεια θεωρείται καραντίνας σε πολλές χώρες.

Συμπτώματα

Σε φύλλα:

Χλωρωτικές κηλίδες
Δακτύλιοι και ζώνες
“Λαδιάδες”
Μωσαϊκό σε διάχυτο φως
Παραμορφώσεις ελάσματος

Τα συμπτώματα εμφανίζονται κυρίως την άνοιξη και συχνά μειώνονται το καλοκαίρι.

Σε καρπούς τα συμπτώματα ειναι πολύ χαρακτηριστικά:

Κίτρινοι ή πρασινωποί δακτύλιοι
Βυθισμένες κηλίδες
Παραμορφώσεις
Ρητίνες (κυρίως σε βερικοκιά)
Συμπτώματα στη σάρκα γύρω από το κουκούτσι:
- κοκκινωποί κόμβοι
- καστανοί δακτύλιοι (σαν “σκουριά”)
- εκτεταμένη νέκρωση σε υπερευαίσθητες ποικιλίες

Στον πυρήνα:

“Leopard skin” εμφάνιση (κηλίδες – δερματώδη σχέδια)
Καστανό, δικτυωτό σχέδιο

Στον φλοιό (υπερευαίσθητα είδη):

Ραγάδες
Τοπικές νέκρωσεις
Παραμόρφωση βλαστών

Διάδοση – Επιδημιολογία

Με αφίδες (βραχυπρόθεσμη μετάδοση):

Ο ιός μεταδίδεται μη έμμονα από περισσότερα από 15 είδη αφίδων όπος τα:

Myzus persicae
Hyalopterus pruni
Aphis spiraecola
Aphis gossypii

Οι αφίδες μεταφέρουν τον ιό σε δευτερόλεπτα, χωρίς να απαιτείται πολλή ώρα διατροφής.

Με πολλαπλασιαστικό υλικό (μετάδοση που μπορει να κρατήσει πολύ παραπάνω χρόνο):

Μολυσμένα εμβόλια,
Μολυσμένα φυτώρια,
Μολυσμένα υποκείμενα,
είναι η κύρια αιτία εξάπλωσης σε νέες περιοχές.

Με γύρη:
Ο ιός μπορεί να μεταφερθεί έμμεσα μέσω γύρης όταν αυτή καταλήξει σε πληγές ιστών, όχι όμως με τη γονιμοποίηση.

Συνθήκες ανάπτυξης & εξάπλωσης:

Οι αφίδες είναι ενεργές άνοιξη – αρχές καλοκαιριού.
Οι ασυμπτωματικές μολύνσεις είναι συχνές σε βερικοκιά.
Υψηλή θερμοκρασία (>25°C) μειώνει την ορατότητα συμπτωμάτων αλλά όχι τη μόλυνση.

Σύγκριση συμπτωμάτων σε σχέση με άλλες ιώσεις και ασθένειες, με την Πανώλη δαμασκηνιάς (Plum pox virus, PPV)

Ασθένεια / Αιτία	Τυπικά συμπτώματα PPV	Συμπτώματα άλλης αιτίας	Διακριτικά στοιχεία διάγνωσης
Άλλες ιώσεις Prunus (π.χ. ACLSV, ApMV)	Φύλλα: χλωρωτικοί δακτύλιοι, ζώνες, “λαδιάδες”. Καρποί: κίτρινοι/πρασινωποί δακτύλιοι, βυθισμένες κηλίδες, παραμορφώσεις. Πυρήνας: “λεοπάρδαλη” / καφέ δικτυωτό σχέδιο.	Φύλλα: ήπιο μωσαϊκό, διάχυτες χλωρώσεις, στίγματα χωρίς πάντα δακτυλίους. Καρποί: συχνά χωρίς έντονα επιφανειακά σχέδια, ήπια υποβάθμιση χρώματος.	Οι δακτύλιοι σε φύλλα & καρπούς + τα χαρακτηριστικά σχέδια στον πυρήνα είναι πολύ πιο έντονα και τυπικά για PPV. Σε αμφιβολία: εργαστηριακή επιβεβαίωση (ELISA / PCR).
Ανθράκωση (π.χ. Colletotrichum spp.)	Καρποί: κίτρινοι δακτύλιοι, επιφανειακές δυσχρωμίες, βύθιση ιστών σε συνδυασμό με δακτυλιοειδή μοτίβα και παραμόρφωση. Φύλλα: δακτύλιοι, ζώνες, μωσαϊκό.	Καρποί: εστιακές, βυθισμένες, σκουρόχρωμες κηλίδες, συχνά με συγκεντρωμένα σποριοδόχα (ροζ/πορτοκαλί μάζες). Συμπτώματα κυρίως στους καρπούς, όχι τυπικό μωσαϊκό στα φύλλα.	PPV: χλωρωτικοί δακτύλιοι + μοτίβα σε φύλλα, καρπούς & πυρήνα. Ανθράκωση: καθαρά μυκητολογικές κηλίδες, με σποριοδοχεία και χωρίς τυπικό μωσαϊκό/δακτυλίους στα φύλλα.
Θρεπτικές/φυσιολογικές ανωμαλίες	Φύλλα: εντοπισμένα χλωρωτικά σχέδια, δακτύλιοι, ζώνες. Καρποί: συμμετρικοί ή ασύμμετροι δακτύλιοι, βυθισμένες κηλίδες, πρόωρη πτώση και μειωμένη γλυκύτητα.	Φύλλα: γενικευμένη ή συμμετρική χλώρωση (π.χ. μεσοφύλλια χλώρωση Fe, Mg). Καρποί: μικροκαρπία, ακανόνιστη ωρίμανση χωρίς στερεότυπα δακτυλιοειδή σχέδια.	Θρεπτικές ανωμαλίες: συμπτώματα συχνά συμμετρικά και συνδέονται με έδαφος/λίπανση. PPV: χαρακτηριστικό μωσαϊκό και δακτύλιοι, συχνά σε συγκεκριμένα δέντρα/ποικιλίες και σταθερά κάθε έτος.
Ζημιές παγετού ή ηλιοκαύματος	Συμπτώματα εμφανίζονται κυρίως σε νεαρά φύλλα/καρπούς ως χλωρωτικά – δακτυλιοειδή σχέδια, συνοδευόμενα από μοτίβα στον πυρήνα και ρητινώσεις (ιδίως σε βερικοκιά).	Παγετός: ομοιόμορφες νεκρώσεις σε εκτεθειμένα μέρη, μαύρισμα ανθέων/νεαρών καρπών. Ηλιοκαύμα: λευκωπές έως καστανές κηλίδες σε πλευρά έκθεσης στον ήλιο, χωρίς δακτυλίους.	Ζημιές παγετού/ήλιου είναι χωρικά συνδεδεμένες (πλευρά δέντρου, ύψος, έκθεση). PPV: τυπικά χλωρωτικά σχέδια και δακτύλιοι ανεξάρτητα από έκθεση, επαναλαμβανόμενα κάθε χρόνο στα ίδια δέντρα.
Βακτηριακές / μυκητολογικές κηλιδώσεις φύλλων	Χλωρωτικοί δακτύλιοι & ζώνες χωρίς έντονα όρια, μωσαϊκό, παραμορφώσεις φύλλων, χωρίς εμφανή σποριοφορίες.	Μικρές νεκρωτικές κηλίδες με σκούρο περίγραμμα, συχνά με ομόκεντρους κύκλους ή σποριοφορίες στην επιφάνεια. Μπορεί να συνοδεύονται από τρύπες (shot-hole).	Παθογόνα κηλιδωτικά (μύκητες/βακτήρια) δίνουν σαφώς οριοθετημένες νεκρωτικές κηλίδες με περίγραμμα. PPV: κυριαρχούν χλωρωτικά σχέδια, δακτύλιοι και μωσαϊκό χωρίς τυπικές νεκρωτικές κηλίδες.

Έλεγχος - Αντιμετώπιση

Δεν υπάρχει θεραπεία. Ο έλεγχος βασίζεται σε πρόληψη και υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό.

Καλλιεργητικά & Υγειονομικά μέτρα:

Χρήση πιστοποιημένων υγιών φυταρίων.
Απομάκρυνση και καταστροφή μολυσμένων δέντρων.
Έλεγχος αφίδων (πρωτίστως με ολοκληρωμένη διαχείριση – IPM).
Αποφυγή φύτευσης πυρηνόκαρπων κοντά σε αυτοφυή Prunus.
Έλεγχος ζιζανίων ξενιστών.
Απολύμανση εργαλείων κλαδέματος.

Αντοχή – Ποικιλίες:

Υπάρχουν ποικιλίες που εμφανίζουν μερική ανθεκτικότητα, κυρίως σε δαμασκηνιά και βερικοκιά, αλλά όχι πλήρη ανοσία.

Διαγνωστικές τεχνικές:

ELISA
RT-PCR (υψηλή ευαισθησία)
Δείγματα φύλλων την άνοιξη για καλύτερη αξιοπιστία

Σάρκα (Plum pox virus)

ΔΑΜΑΣΚΗΝΙΑ

Σύγκριση συμπτωμάτων σε σχέση με άλλες ιώσεις και ασθένειες, με την Πανώλη δαμασκηνιάς (Plum pox virus, PPV)