Αφιδες - ΤΟΜΑΤΑ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΟΥ
Η πράσινη αφίδα (Myzus persicae) είναι από τους σημαντικότερους εχθρούς της θερμοκηπιακής τομάτας, κυρίως ως φορέας πολλών ιώσεων και λιγότερο λόγω της άμεσης μυζητικής ζημιάς.
Συμπτώματα:
Μυζητική ζημιά:
🔹 Προκαλεί κιτρίνισμα, κατσάρωμα και παραμόρφωση νεαρών φύλλων, καθυστέρηση ανάπτυξης και εξασθένηση των φυτών, ιδίως σε έντονες προσβολές νεαρών φυτών.
🔹 Η παραγωγή μελιτώματος οδηγεί σε ανάπτυξη καπνιάς (μαύρου μύκητα) που μειώνει τη φωτοσύνθεση και υποβαθμίζει την εμφάνιση φύλλων και καρπών.
Ιολογικές προσβολές:
🔹 Η M. persicae είναι αποτελεσματικός φορέας μεγάλου αριθμού ιών (π.χ. PVY, PLRV, CMV και άλλων ιώσεων λαχανικών), με δεκάδες - έως σχεδόν 200 - ιούς να έχουν καταγραφεί παγκοσμίως.
🔹 Στην τομάτα θερμοκηπίου, κίνδυνος υπάρχει κυρίως για μη επίμονους ιούς που μεταδίδονται με σύντομη δοκιμαστική μυζητική, συχνά πριν καν εγκατασταθεί ο πληθυσμός στο θερμοκήπιο.
Βιολογία και κύκλος ζωής:
🔹 Η M. persicae είναι πολυφάγο είδος, με πάνω από 400 καταγεγραμμένους ξενιστές, μεταξύ των οποίων η τομάτα, η πιπεριά και άλλα σολανώδη.
🔹 Σε περιοχές με ψυχρούς χειμώνες ακολουθεί ετερόοικο, ολόκυκλο βιολογικό κύκλο: διαχειμάζει σε μορφή αυγού σε είδη Prunus (ροδακινιά κ.ά.), την άνοιξη αναπτύσσει αρκετές παρθενογενετικές γενιές στο πρωτεύον ξενιστή και στη συνέχεια φτερωτές μορφές μεταναστεύουν σε θερινούς ξενιστές (λαχανικά, ζιζάνια).
🔹 Σε ήπια κλίματα και θερμοκήπια ο κύκλος είναι συνήθως ανόρρυθος (anholocyclic): οι πληθυσμοί διατηρούνται σχεδόν όλο το έτος με συνεχείς παρθενογενετικές γενιές πάνω σε καλλιέργειες και ζιζάνια.
🔹 Η ανάπτυξη είναι πολύ γρήγορη: σε ευνοϊκές συνθήκες (20-25 °C) ένας πλήρης κύκλος μπορεί να ολοκληρωθεί σε 10-12 ημέρες και να παραχθούν πάνω από 20 γενιές τον χρόνο.
Μορφολογία - αναγνώριση:
🔹 Οι άπτερες μορφές έχουν μήκος περίπου 1,5-2,5 mm, συνήθως ανοιχτοπράσινες, αλλά μπορεί να εμφανιστούν κιτρινωπές έως κοκκινωπές, με σχετικά μακριές, ομοιόχρωμες σωληνίσκους (cornicles).
🔹 Οι φτερωτές μορφές είναι λίγο μεγαλύτερες (περίπου 2-3 mm), με μαύρο κεφάλι και θώρακα και πρασινοκίτρινη κοιλία με σκούρα ραχιαία κηλίδα, χαρακτηριστική για τη διάκριση από άλλα είδη αφίδων.
Παρακολούθηση:
🔹 Οπτικός έλεγχος: τακτική εξέταση της κάτω επιφάνειας των νεαρών φύλλων και της κορυφής της βλάστησης για αποικίες και μελίτωμα.
🔹 Κίτρινες κολλητικές παγίδες: τοποθέτηση πάνω από την καλλιέργεια για έγκαιρη ανίχνευση φτερωτών ατόμων και εκτίμηση της πίεσης προσβολής.
🔹 Δείκτες/κατώφλια: σε συστήματα IPM τα κατώφλια διαφοροποιούνται ανάλογα με το αν υπάρχει κίνδυνος ιώσεων· συχνά οποιαδήποτε ανίχνευση M. persicae σε ευαίσθητες περιόδους πυροδοτεί άμεση δράση.
Προληπτική και καλλιεργητική προστασία:
🔹 Υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό και αποφυγή καθυστερημένης εγκατάστασης φυτών σε περίοδους με υψηλή πτήση αφίδων.
🔹 Απομάκρυνση ζιζανίων μέσα και γύρω από το θερμοκήπιο που λειτουργούν ως εναλλακτικοί ξενιστές και δεξαμενές ιών.
🔹 Καλή στεγανότητα του θερμοκηπίου (σίτες, διπλές πόρτες) ώστε να περιορίζεται η είσοδος φτερωτών αφίδων.
🔹 Ισορροπημένη λίπανση, αποφυγή υπερβολικά τρυφερής βλάστησης που ευνοεί προσβολές.
Βιολογική αντιμετώπιση:
🔹 Παρασιτοειδή
🔸 Aphidius colemani και Aphidius matricariae χρησιμοποιούνται ευρέως σε θερμοκήπια για τον έλεγχο της M. persicae και άλλων αφίδων, μέσω τακτικών εξαπολύσεων ή συστημάτων banker plants.
🔸 Οι θηλυκές σφήκες παρασιτούν τις αφίδες, οι οποίες μετατρέπονται σε «μούμιες» και από αυτές προκύπτουν οι νέες γενιές του παρασιτοειδούς.
🔹 Αρπακτικά
🔸 Πασχαλίτσες όπως Adalia bipunctata, προνύμφες και ενήλικα Syrphidae (π.χ. Episyrphus balteatus) και το λεπιδόπτερο Aphidoletes aphidimyza είναι αποτελεσματικοί φυσικοί εχθροί, ιδιαίτερα σε βιολογικά/ολοκληρωμένα συστήματα.
🔸 Η επιτυχία τους εξαρτάται από έγκαιρη εξαπόλυση, επαρκή αριθμό ατόμων και περιορισμένη χρήση εντομοκτόνων με υψηλή τοξικότητα στα ωφέλιμα.
Χημική αντιμετώπιση και ανθεκτικότητα:
🔹 Χρησιμοποιούνται επιλεκτικά αφιδοκτόνα εγκεκριμένα για τομάτα θερμοκηπίου, με προσοχή στις επιδράσεις στα ωφέλιμα και στην υπολειμματικότητα.
🔹 Εφόσον έχουν προηγηθεί εξαπολύσεις ωφελίμων οργανισμών, πρέπει να προτιμώνται σκευάσματα συμβατά ή να αναβάλλεται η χημική επέμβαση όσο είναι εφικτό.
Διαχείριση ανθεκτικότητας:
🔹 Η M. persicae έχει αναπτύξει υψηλά επίπεδα ανθεκτικότητας σε πολλές ομάδες εντομοκτόνων (καρβαμιδικά, οργανοφωσφορικά, πυρεθροειδή, ακόμη και σε ορισμένα νεονικοτινοειδή).
🔹 Συνιστάται:
🔸 Εναλλαγή ομάδων δραστικών (διαφορετικοί IRAC κωδικοί) μεταξύ διαδοχικών επεμβάσεων.
🔸 Περιορισμός του αριθμού εφαρμογών ανά περίοδο με την ίδια ομάδα.
🔸 Συνδυασμός χημικής προστασίας με βιολογικό έλεγχο και καλλιεργητικά μέτρα, ώστε να μειώνεται η πίεση επιλογής για ανθεκτικότητα.
Εφαρμογή σε πρόγραμμα IPM σε θερμοκήπιο:
Ένα πρακτικό σχήμα για τομάτα θερμοκηπίου περιλαμβάνει: έγκαιρη εγκατάσταση ωφελίμων (Aphidius spp., αρπακτικά) από τα πρώτα στάδια, συστηματικό monitoring με παγίδες και ελέγχους φύλλων, άμεση απομάκρυνση έντονα προσβεβλημένων φυτών και, μόνο όταν χρειάζεται, στοχευμένες χημικές επεμβάσεις με εναλλαγή ομάδων.
Συμπτώματα:
Μυζητική ζημιά:
🔹 Προκαλεί κιτρίνισμα, κατσάρωμα και παραμόρφωση νεαρών φύλλων, καθυστέρηση ανάπτυξης και εξασθένηση των φυτών, ιδίως σε έντονες προσβολές νεαρών φυτών.
🔹 Η παραγωγή μελιτώματος οδηγεί σε ανάπτυξη καπνιάς (μαύρου μύκητα) που μειώνει τη φωτοσύνθεση και υποβαθμίζει την εμφάνιση φύλλων και καρπών.
Ιολογικές προσβολές:
🔹 Η M. persicae είναι αποτελεσματικός φορέας μεγάλου αριθμού ιών (π.χ. PVY, PLRV, CMV και άλλων ιώσεων λαχανικών), με δεκάδες - έως σχεδόν 200 - ιούς να έχουν καταγραφεί παγκοσμίως.
🔹 Στην τομάτα θερμοκηπίου, κίνδυνος υπάρχει κυρίως για μη επίμονους ιούς που μεταδίδονται με σύντομη δοκιμαστική μυζητική, συχνά πριν καν εγκατασταθεί ο πληθυσμός στο θερμοκήπιο.
Βιολογία και κύκλος ζωής:🔹 Η M. persicae είναι πολυφάγο είδος, με πάνω από 400 καταγεγραμμένους ξενιστές, μεταξύ των οποίων η τομάτα, η πιπεριά και άλλα σολανώδη.
🔹 Σε περιοχές με ψυχρούς χειμώνες ακολουθεί ετερόοικο, ολόκυκλο βιολογικό κύκλο: διαχειμάζει σε μορφή αυγού σε είδη Prunus (ροδακινιά κ.ά.), την άνοιξη αναπτύσσει αρκετές παρθενογενετικές γενιές στο πρωτεύον ξενιστή και στη συνέχεια φτερωτές μορφές μεταναστεύουν σε θερινούς ξενιστές (λαχανικά, ζιζάνια).
🔹 Σε ήπια κλίματα και θερμοκήπια ο κύκλος είναι συνήθως ανόρρυθος (anholocyclic): οι πληθυσμοί διατηρούνται σχεδόν όλο το έτος με συνεχείς παρθενογενετικές γενιές πάνω σε καλλιέργειες και ζιζάνια.
🔹 Η ανάπτυξη είναι πολύ γρήγορη: σε ευνοϊκές συνθήκες (20-25 °C) ένας πλήρης κύκλος μπορεί να ολοκληρωθεί σε 10-12 ημέρες και να παραχθούν πάνω από 20 γενιές τον χρόνο.
Μορφολογία - αναγνώριση:
🔹 Οι άπτερες μορφές έχουν μήκος περίπου 1,5-2,5 mm, συνήθως ανοιχτοπράσινες, αλλά μπορεί να εμφανιστούν κιτρινωπές έως κοκκινωπές, με σχετικά μακριές, ομοιόχρωμες σωληνίσκους (cornicles).
🔹 Οι φτερωτές μορφές είναι λίγο μεγαλύτερες (περίπου 2-3 mm), με μαύρο κεφάλι και θώρακα και πρασινοκίτρινη κοιλία με σκούρα ραχιαία κηλίδα, χαρακτηριστική για τη διάκριση από άλλα είδη αφίδων.
Παρακολούθηση:
🔹 Οπτικός έλεγχος: τακτική εξέταση της κάτω επιφάνειας των νεαρών φύλλων και της κορυφής της βλάστησης για αποικίες και μελίτωμα.
🔹 Κίτρινες κολλητικές παγίδες: τοποθέτηση πάνω από την καλλιέργεια για έγκαιρη ανίχνευση φτερωτών ατόμων και εκτίμηση της πίεσης προσβολής.
🔹 Δείκτες/κατώφλια: σε συστήματα IPM τα κατώφλια διαφοροποιούνται ανάλογα με το αν υπάρχει κίνδυνος ιώσεων· συχνά οποιαδήποτε ανίχνευση M. persicae σε ευαίσθητες περιόδους πυροδοτεί άμεση δράση.
Προληπτική και καλλιεργητική προστασία:
🔹 Υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό και αποφυγή καθυστερημένης εγκατάστασης φυτών σε περίοδους με υψηλή πτήση αφίδων.
🔹 Απομάκρυνση ζιζανίων μέσα και γύρω από το θερμοκήπιο που λειτουργούν ως εναλλακτικοί ξενιστές και δεξαμενές ιών.
🔹 Καλή στεγανότητα του θερμοκηπίου (σίτες, διπλές πόρτες) ώστε να περιορίζεται η είσοδος φτερωτών αφίδων.
🔹 Ισορροπημένη λίπανση, αποφυγή υπερβολικά τρυφερής βλάστησης που ευνοεί προσβολές.
Βιολογική αντιμετώπιση:
🔹 Παρασιτοειδή
🔸 Aphidius colemani και Aphidius matricariae χρησιμοποιούνται ευρέως σε θερμοκήπια για τον έλεγχο της M. persicae και άλλων αφίδων, μέσω τακτικών εξαπολύσεων ή συστημάτων banker plants.
🔸 Οι θηλυκές σφήκες παρασιτούν τις αφίδες, οι οποίες μετατρέπονται σε «μούμιες» και από αυτές προκύπτουν οι νέες γενιές του παρασιτοειδούς.
🔹 Αρπακτικά
🔸 Πασχαλίτσες όπως Adalia bipunctata, προνύμφες και ενήλικα Syrphidae (π.χ. Episyrphus balteatus) και το λεπιδόπτερο Aphidoletes aphidimyza είναι αποτελεσματικοί φυσικοί εχθροί, ιδιαίτερα σε βιολογικά/ολοκληρωμένα συστήματα.
🔸 Η επιτυχία τους εξαρτάται από έγκαιρη εξαπόλυση, επαρκή αριθμό ατόμων και περιορισμένη χρήση εντομοκτόνων με υψηλή τοξικότητα στα ωφέλιμα.
Χημική αντιμετώπιση και ανθεκτικότητα:
🔹 Χρησιμοποιούνται επιλεκτικά αφιδοκτόνα εγκεκριμένα για τομάτα θερμοκηπίου, με προσοχή στις επιδράσεις στα ωφέλιμα και στην υπολειμματικότητα.
🔹 Εφόσον έχουν προηγηθεί εξαπολύσεις ωφελίμων οργανισμών, πρέπει να προτιμώνται σκευάσματα συμβατά ή να αναβάλλεται η χημική επέμβαση όσο είναι εφικτό.
Διαχείριση ανθεκτικότητας:
🔹 Η M. persicae έχει αναπτύξει υψηλά επίπεδα ανθεκτικότητας σε πολλές ομάδες εντομοκτόνων (καρβαμιδικά, οργανοφωσφορικά, πυρεθροειδή, ακόμη και σε ορισμένα νεονικοτινοειδή).
🔹 Συνιστάται:
🔸 Εναλλαγή ομάδων δραστικών (διαφορετικοί IRAC κωδικοί) μεταξύ διαδοχικών επεμβάσεων.
🔸 Περιορισμός του αριθμού εφαρμογών ανά περίοδο με την ίδια ομάδα.
🔸 Συνδυασμός χημικής προστασίας με βιολογικό έλεγχο και καλλιεργητικά μέτρα, ώστε να μειώνεται η πίεση επιλογής για ανθεκτικότητα.
Εφαρμογή σε πρόγραμμα IPM σε θερμοκήπιο:
Ένα πρακτικό σχήμα για τομάτα θερμοκηπίου περιλαμβάνει: έγκαιρη εγκατάσταση ωφελίμων (Aphidius spp., αρπακτικά) από τα πρώτα στάδια, συστηματικό monitoring με παγίδες και ελέγχους φύλλων, άμεση απομάκρυνση έντονα προσβεβλημένων φυτών και, μόνο όταν χρειάζεται, στοχευμένες χημικές επεμβάσεις με εναλλαγή ομάδων.
