Νηματωδεις - ΤΟΜΑΤΑ ΥΠΑΙΘΡΟΥ
Οι νηματώδεις (κυρίως οι κομβονηματώδεις Meloidogyne spp.) είναι από τους σημαντικότερους εχθρούς του ριζικού συστήματος της τομάτας και προκαλούν σοβαρή μείωση της παραγωγής.
Ο νηματώδεις και η βιολογία του:
🔹 Οι νηματώδεις είναι μικροσκοπικά σκωληκόμορφα ζωικά παράσιτα, με λεπτό, επίμηκες, κυλινδρικό σώμα, τα περισσότερα ορατά μόνο με μικροσκόπιο. Εισέρχονται στις ρίζες της τομάτας, εγκαθίστανται στους ιστούς και τρέφονται από τα κύτταρα, προκαλώντας χαρακτηριστικούς κόμβους (galls) και παραμόρφωση του ριζικού συστήματος.
🔹 Πολλά είδη έχουν ευρύ φάσμα ξενιστών (λαχανικά, ζιζάνια), επιβιώνουν στο έδαφος ή σε υπολείμματα ριζών και μπορούν να παραμείνουν για χρόνια στο χωράφι.
Συμπτώματα:
🔹 Πάνω από το έδαφος
🔸 Φυτά με χαμηλή ανάπτυξη, συνήθως κατά «κηλίδες» μέσα στο χωράφι ή στο θερμοκήπιο.
🔸 Καχεξία, προοδευτική χλώρωση και κιτρίνισμα των φύλλων, συχνά παρόμοιο με έλλειψη θρεπτικών στοιχείων.
🔸 Συμπτώματα stress από έλλειψη νερού, με μάρανση κατά τις θερμές ώρες, παρότι υπάρχει επαρκής υγρασία στο έδαφος.
🔸 Μείωση παραγωγής, μικρότεροι και υποβαθμισμένοι καρποί, πρόωρη γήρανση φυτών.
🔹 Στο ριζικό σύστημα
🔸 Ρίζες με πολλές διογκώσεις/κόμβους (galls) σε διάφορα μεγέθη, σαν να έχουν «κόμπους» σε όλο το μήκος.
🔸 Παραμόρφωση και πάχυνση των ριζών, με μειωμένο δευτερεύον ριζικό σύστημα και μικρότερη αποτελεσματική επιφάνεια απορρόφησης.
🔸 Σε έντονες προσβολές, δευτερογενείς προσβολές από σαπροφυτικούς ή παθογόνους μύκητες, που οδηγούν σε σήψεις και μούχλα στις ρίζες.
Επιδημιολογία:
🔹 Οι νηματώδεις ευνοούνται από θερμά εδάφη και ελαφριά, αμμώδη ή αμμοπηλώδη εδάφη.
🔹 Η μονοκαλλιέργεια τομάτας ή άλλων ευαίσθητων ξενιστών χωρίς αμειψισπορά αυξάνει σταδιακά τους πληθυσμούς τους.
🔹 Μεταφέρονται με μολυσμένο έδαφος (λάσπη σε μηχανήματα, εργαλεία), με φυτάρια που έχουν μολυσμένο ριζικό σύστημα, με νερό άρδευσης και με ζιζάνια-ξενιστές.
🔹 Συχνά σχηματίζουν σύμπλοκες προσβολές με εδαφογενείς μύκητες (π.χ. Fusarium spp.), που επιδεινώνουν σημαντικά το μάρανμα και τη φθορά της καλλιέργειας.
Πρόληψη και αντιμετώπιση:
Υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό:
🔹 Τα σπορεία πρέπει να γίνονται σε υπόστρωμα απαλλαγμένο από νηματώδεις ή η προμήθεια φυταρίων να γίνεται από πιστοποιημένο φυτώριο.
🔹 Έλεγχος του ριζικού συστήματος των φυταρίων (να μην υπάρχουν ήδη διογκώσεις/κόμβοι).
Υγιεινή καλλιέργειας - περιορισμός διασποράς:
🔹 Τα μηχανήματα, εργαλεία και μέσα μεταφοράς πρέπει να είναι καθαρά και να μη φέρουν υπολείμματα χώματος από άλλα χωράφια που μπορεί να είναι μολυσμένα.
🔹 Απομάκρυνση και καταστροφή έντονα προσβεβλημένων ριζών και φυτικών υπολειμμάτων μετά το τέλος της καλλιέργειας.
🔹 Έλεγχος και καταστροφή ζιζανίων που μπορούν να λειτουργήσουν ως ξενιστές.
🔹 Ενθάρρυνση της εφαρμογής οργανικών υλικών στο έδαφος.
🔹 Να αποφεύγεται, όπου είναι δυνατόν, η φύτευση σε περιόδους που η θερμοκρασία του εδάφους είναι πολύ υψηλή (υπερβαίνει τους 20οC), γιατί ευνοεί τη δραστηριότητα πολλών φυτοπαρασιτικών νηματώδων.
Ηλιοαπολύμανση και διαχείριση εδάφους:
🔹 Ηλιοαπολύμανση του εδάφους όπου είναι εφικτό, με κάλυψη με διαφανές πλαστικό και διατήρηση του εδάφους υγρού καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας.
🔹 Ενθάρρυνση της εφαρμογής οργανικών υλικών (κομπόστ, καλά χωνεμένη κοπριά, άλλα οργανικά εδαφοβελτιωτικά), που βελτιώνουν τη δομή του εδάφους και ευνοούν ωφέλιμη μικροχλωρίδα ανταγωνιστική για τους νηματώδεις.
🔹 Αμειψισπορά με λιγότερο ευαίσθητες ή ανθεκτικές καλλιέργειες, όπου αυτό είναι δυνατό.
Ανθεκτικά υποκείμενα / εμβολιασμός:
🔹 Συνιστάται χρήση ανθεκτικών υποκείμενα έναντι νηματωδών, ιδίως σε χωράφια με ιστορικό υψηλού πληθυσμού.
🔹 Η χρήση κατάλληλων υποκειμένων μπορεί να μειώσει σημαντικά τα συμπτώματα στο υπέργειο τμήμα, ακόμα κι αν το έδαφος δεν είναι πλήρως απαλλαγμένο.
Χημικά και βιολογικά μέσα:
🔹 Σε συστήματα όπου επιτρέπεται, μπορούν να χρησιμοποιηθούν εγκεκριμένα νηματωδοκτόνα ή βιο-νηματωδοκτόνα πριν από τη φύτευση, πάντα με βάση την εθνική νομοθεσία και την ετικέτα.
🔹 Συνδυασμός χημικών, βιολογικών (ωφέλιμοι μικροοργανισμοί, βιολογικά σκευάσματα) και καλλιεργητικών μέτρων σε πλαίσιο ολοκληρωμένης διαχείρισης, ώστε να περιορίζεται η πίεση των νηματώδων και ο κίνδυνος ανθεκτικότητας.
Ο νηματώδεις και η βιολογία του:
🔹 Οι νηματώδεις είναι μικροσκοπικά σκωληκόμορφα ζωικά παράσιτα, με λεπτό, επίμηκες, κυλινδρικό σώμα, τα περισσότερα ορατά μόνο με μικροσκόπιο. Εισέρχονται στις ρίζες της τομάτας, εγκαθίστανται στους ιστούς και τρέφονται από τα κύτταρα, προκαλώντας χαρακτηριστικούς κόμβους (galls) και παραμόρφωση του ριζικού συστήματος.
🔹 Πολλά είδη έχουν ευρύ φάσμα ξενιστών (λαχανικά, ζιζάνια), επιβιώνουν στο έδαφος ή σε υπολείμματα ριζών και μπορούν να παραμείνουν για χρόνια στο χωράφι.
Συμπτώματα:
🔹 Πάνω από το έδαφος
🔸 Φυτά με χαμηλή ανάπτυξη, συνήθως κατά «κηλίδες» μέσα στο χωράφι ή στο θερμοκήπιο.
🔸 Καχεξία, προοδευτική χλώρωση και κιτρίνισμα των φύλλων, συχνά παρόμοιο με έλλειψη θρεπτικών στοιχείων.
🔸 Συμπτώματα stress από έλλειψη νερού, με μάρανση κατά τις θερμές ώρες, παρότι υπάρχει επαρκής υγρασία στο έδαφος.
🔸 Μείωση παραγωγής, μικρότεροι και υποβαθμισμένοι καρποί, πρόωρη γήρανση φυτών.
🔹 Στο ριζικό σύστημα
🔸 Ρίζες με πολλές διογκώσεις/κόμβους (galls) σε διάφορα μεγέθη, σαν να έχουν «κόμπους» σε όλο το μήκος.
🔸 Παραμόρφωση και πάχυνση των ριζών, με μειωμένο δευτερεύον ριζικό σύστημα και μικρότερη αποτελεσματική επιφάνεια απορρόφησης.
🔸 Σε έντονες προσβολές, δευτερογενείς προσβολές από σαπροφυτικούς ή παθογόνους μύκητες, που οδηγούν σε σήψεις και μούχλα στις ρίζες.
Επιδημιολογία:
🔹 Οι νηματώδεις ευνοούνται από θερμά εδάφη και ελαφριά, αμμώδη ή αμμοπηλώδη εδάφη.
🔹 Η μονοκαλλιέργεια τομάτας ή άλλων ευαίσθητων ξενιστών χωρίς αμειψισπορά αυξάνει σταδιακά τους πληθυσμούς τους.
🔹 Μεταφέρονται με μολυσμένο έδαφος (λάσπη σε μηχανήματα, εργαλεία), με φυτάρια που έχουν μολυσμένο ριζικό σύστημα, με νερό άρδευσης και με ζιζάνια-ξενιστές.
🔹 Συχνά σχηματίζουν σύμπλοκες προσβολές με εδαφογενείς μύκητες (π.χ. Fusarium spp.), που επιδεινώνουν σημαντικά το μάρανμα και τη φθορά της καλλιέργειας.
Πρόληψη και αντιμετώπιση:
Υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό:
🔹 Τα σπορεία πρέπει να γίνονται σε υπόστρωμα απαλλαγμένο από νηματώδεις ή η προμήθεια φυταρίων να γίνεται από πιστοποιημένο φυτώριο.
🔹 Έλεγχος του ριζικού συστήματος των φυταρίων (να μην υπάρχουν ήδη διογκώσεις/κόμβοι).
Υγιεινή καλλιέργειας - περιορισμός διασποράς:
🔹 Τα μηχανήματα, εργαλεία και μέσα μεταφοράς πρέπει να είναι καθαρά και να μη φέρουν υπολείμματα χώματος από άλλα χωράφια που μπορεί να είναι μολυσμένα.
🔹 Απομάκρυνση και καταστροφή έντονα προσβεβλημένων ριζών και φυτικών υπολειμμάτων μετά το τέλος της καλλιέργειας.
🔹 Έλεγχος και καταστροφή ζιζανίων που μπορούν να λειτουργήσουν ως ξενιστές.
🔹 Ενθάρρυνση της εφαρμογής οργανικών υλικών στο έδαφος.
🔹 Να αποφεύγεται, όπου είναι δυνατόν, η φύτευση σε περιόδους που η θερμοκρασία του εδάφους είναι πολύ υψηλή (υπερβαίνει τους 20οC), γιατί ευνοεί τη δραστηριότητα πολλών φυτοπαρασιτικών νηματώδων.
Ηλιοαπολύμανση και διαχείριση εδάφους:
🔹 Ηλιοαπολύμανση του εδάφους όπου είναι εφικτό, με κάλυψη με διαφανές πλαστικό και διατήρηση του εδάφους υγρού καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας.
🔹 Ενθάρρυνση της εφαρμογής οργανικών υλικών (κομπόστ, καλά χωνεμένη κοπριά, άλλα οργανικά εδαφοβελτιωτικά), που βελτιώνουν τη δομή του εδάφους και ευνοούν ωφέλιμη μικροχλωρίδα ανταγωνιστική για τους νηματώδεις.
🔹 Αμειψισπορά με λιγότερο ευαίσθητες ή ανθεκτικές καλλιέργειες, όπου αυτό είναι δυνατό.
Ανθεκτικά υποκείμενα / εμβολιασμός:
🔹 Συνιστάται χρήση ανθεκτικών υποκείμενα έναντι νηματωδών, ιδίως σε χωράφια με ιστορικό υψηλού πληθυσμού.
🔹 Η χρήση κατάλληλων υποκειμένων μπορεί να μειώσει σημαντικά τα συμπτώματα στο υπέργειο τμήμα, ακόμα κι αν το έδαφος δεν είναι πλήρως απαλλαγμένο.
Χημικά και βιολογικά μέσα:
🔹 Σε συστήματα όπου επιτρέπεται, μπορούν να χρησιμοποιηθούν εγκεκριμένα νηματωδοκτόνα ή βιο-νηματωδοκτόνα πριν από τη φύτευση, πάντα με βάση την εθνική νομοθεσία και την ετικέτα.
🔹 Συνδυασμός χημικών, βιολογικών (ωφέλιμοι μικροοργανισμοί, βιολογικά σκευάσματα) και καλλιεργητικών μέτρων σε πλαίσιο ολοκληρωμένης διαχείρισης, ώστε να περιορίζεται η πίεση των νηματώδων και ο κίνδυνος ανθεκτικότητας.
